We hebben allemaal momenten waarop we proberen te ontspannen, maar ons hoofd gewoon doorgaat. Even scrollen op je telefoon, een serie aanzetten of een wandeling maken en toch voel je daarna geen echte rust. Je lijf blijft onrustig, je ademhaling snel, je gedachten actief. Het lijkt ontspannen, maar fysiologisch is er niets wat op herstel lijkt.
Inzicht in wat er dan gebeurt in je brein, kan helpen om vermoeidheid beter te begrijpen. In deze blog kijken we naar wat de zogenoemde ‘Default Mode’ van het brein precies is. Hoe de ‘Default Mode’ zich verhoudt tot herstel, en waarom rust binnen de ‘Default Mode’ niet altijd betekent dat je hele systeem (lichaam en geest) herstellen.
Wat Mark Tigchelaar zegt over rust, ongemak en focus
In de podcast ‘Missie Mentale Kracht’ met Dai Carter legt breinexpert Mark Tigchelaar uit dat we rust vaak verwarren met afleiding. “We denken dat scrollen ontspant, maar het brein ziet dat als werk,” zegt hij.
Volgens Tigchelaar zoeken we voortdurend prikkels op. Elk leeg moment vullen we op: met nieuws, met berichten, met beeldschermen. Daardoor komt het brein nauwelijks meer in de toestand waarin het kan herstellen.
Hij beschrijft dat juist verveling, stilte en lage intensiteit cruciaal zijn. Wanneer je bijvoorbeeld rustig beweegt, een eindje wandelt of fietst zonder muziek, ontstaat ruimte in je hoofd. Niet omdat je niets doet, maar omdat er geen constante informatiestroom is.
Dat is volgens hem precies het punt waarop je brein overschakelt van actief verwerken naar ordenen, herstellen en integreren. Dit is een mechanisme dat in de neurowetenschap bekendstaat als het Default Mode Network.
Wat de wetenschap zegt over het Default Mode Network
De Default Mode Network (DMN) is een netwerk van hersengebieden dat actief wordt wanneer we niet met een specifieke taak bezig zijn. Het speelt een rol bij zelfreflectie, dagdromen, emotionele verwerking en geheugen.
Onderzoekers van onder andere Stanford en Harvard beschrijven de DMN als een soort “onderhoudsmodus” van het brein. Terwijl je niet doelgericht bezig bent, verwerkt het brein informatie, ruimt het ‘mentale rommel’ op en herstelt het evenwicht in verschillende hersenfuncties.
Studies laten zien dat bij mensen met chronische stress, burn-out of langdurige vermoeidheid de activiteit in de DMN vaak verstoord is. Het brein blijft te lang in een ‘aan’-stand en komt onvoldoende in de herstelmodus.
De relatie tussen het Default Mode Network en autonoom zenuwstelsel
Daarnaast is er een directe relatie tussen de DMN en het autonome zenuwstelsel. Wanneer het brein niet tot rust komt, blijft ook het sympathische deel van het zenuwstelsel actief: hartslag en ademhaling blijven verhoogd, de spierspanning blijft licht aanwezig, en het lichaam krijgt geen kans om te herstellen.
Hier komt hartslagvariabiliteit (HRV) in beeld: een meetbare indicator van de activiteit van het zenuwstelsel wat inzicht geeft in het vermogen om écht te ontspannen – zowel lichaam en geest. Een lage HRV in rust wijst vaak op een overspannen of overactief zenuwstelsel, iets wat bij burn-out en vermoeidheidsklachten regelmatig wordt gezien. Want de arbeid van het lichaam past niet bij de activiteit van het lichaam en is daarmee uit balans. (Lees hier meer over het autonoom zenuwstelsel en HRV)
Met andere woorden: het brein en het lichaam raken uit balans en dat beïnvloedt zowel energie, concentratie als emotionele stabiliteit en alleen werken aan de Default Mode Network is niet genoeg.
De connectie tussen brein en lichaam: waarom rust niet altijd échte rust is
We weten dat ons brein niet is gemaakt voor een constante stroom aan prikkels. En dat in een wereld die steeds meer van ons brein vraagt; een wereld vol constante informatieprikkels, groeiende drukte, prestatiedrang en technologie die steeds beter weet hoe ze onze aandacht kan vasthouden. Toch richten veel interventies zich vooral op het mentale deel: aandacht, ademhaling, mindfulness, meditatie, cognitieve therapie etc. Maar het brein is geen losstaand systeem. Elke gedachte, elke mentale activiteit beïnvloedt je lichaam direct via het autonome zenuwstelsel en bepaalt in welke mate je systeem écht kan herstellen.
Een gedachte kan al een stressreactie oproepen. Spanning in het lijf is dus niet alleen het gevolg van fysieke belasting, maar net zo goed van mentale activiteit. Interessant is het om te zien dat wanneer je ontspant en aan iets denkt, bijvoorbeeld bij de zogenaamde monkey mind, je HRV al omhoog kan gaan. Dat hoeft niet eens een stressvolle gedachte te zijn, maar kan ook gewoon een to-do lijstje of een andere gedachte zijn. En dat maakt het ingewikkeld, want veel mensen voelen zich ‘ontspannen’ terwijl hun fysiologie dat niet is.
Wanneer rust geen herstel is: wat fysiologie ons leert over vermoeidheid en spanning
Bij mensen die langdurig vermoeid zijn of een burn-out hebben doorgemaakt, zien we juist het tegenovergestelde. Zij voelen zich uitgeput, hun lichaam blijft in een constante staat van paraatheid. Ze kunnen denken dat ze rust nemen, wat ook vaak als goed bedoeld advies wordt gegeven, maar hun fysiologie laat iets anders zien: een verhoogde hartslag, een lage HRV en geen verschil tussen rust en inspanning. Dat betekent dat het advies ‘neem maar rust’ voor deze groep niet voldoende helpt om het lichaam echt in herstel te brengen.
Zelfs bij sommige mensen die gewend zijn aan stressvolle situaties, zoals artsen, ondernemers of zorgprofessionals, zie je dit terug. Ze praten rustig en zeggen ontspanning te ervaren, maar de metingen vertellen iets anders. Hartslag blijft hoger, spierspanning neemt toe en de HRV stijgt niet of nauwelijks. Soms blijft de hartslag juist laag, maar opvallend gelijkmatig, met weinig variatie tussen de opeenvolgende hartslagen. Die lage hartslag wekt de indruk dat alles in orde is, maar de HRV laat de verborgen waarheid zien. Zelfs tijdens een gerichte ademhalingsoefening die juist zou moeten helpen om over te schakelen naar de parasympathische modus, blijft het lichaam in een actieve stand. Men denkt en zegt er goed mee om te kunnen gaan en geen stress te ervaren, maar de meting laat iets heel anders zien. Langdurige activatie van het stresssysteem leidt tot oxidatieve stress, DNA-schade en versnelde veroudering, met verhoogde kwetsbaarheid van hart en bloedvaten. Dat betekent dat, ook al merk je het niet direct, langdurige stressreacties op celniveau wel degelijk schade aanrichten.
Herstel vraagt om meer dan rust: activeer je parasympathisch zenuwstelsel voor echt herstel
Dat betekent dat herstel niet alleen gaat over momenten van rust, maar vooral over hoe goed je lichaam daadwerkelijk overschakelt naar herstelmodus. De parasympathische activiteit, de fysiologische tegenhanger van stress, moet actief worden. En dat gebeurt niet vanzelf. Daarom is het belangrijk om te leren hoe je het zenuwstelsel bewust kunt activeren richting ontspanning, met een gerichte ademhalingsoefening die je helpt te sturen op dit fysiologische proces. Het gaat niet om niets doen, maar om de juiste toestand creëren waarin brein én lichaam weer kunnen herstellen en energie kunnen opbouwen.
De onderstaande afbeelding toont een meting in de BioCheck software van een chirurg. Opvallend is dat de fysiologische activiteit vrijwel gelijk blijft tijdens verschillende momenten: praten, ontspannen, een stressprikkel, het herstelmoment erna en zelfs tijdens een gerichte ademhalingsoefening.
Herstel is meetbaar
Wat interessant is: herstel kun je tegenwoordig objectief meten. Met behulp van data zoals hartslagvariabiliteit (HRV), ademhaling en autonome activiteit krijg je inzicht in hoe goed het lichaam werkelijk tot rust komt. Zo kun je zien of iemand zich alleen ontspannen voelt, of dat het zenuwstelsel ook daadwerkelijk in herstelstand staat. En dat maakt het verschil tussen subjectieve rust en objectief herstel.
Betrouwbare metingen zijn daarbij essentieel. HRV via een smartwatch is handig voor een globale trendanalyse, maar onvoldoende betrouwbaar voor realtime inzicht, bijvoorbeeld tijdens een ademhalingsoefening. Voor nauwkeurige metingen gebruik je een hartslagband met ECG-sensor, die om de borst wordt gedragen. Alleen dan zie je wat er werkelijk in het lichaam gebeurt, seconde voor seconde.
Juist wanneer iemand niet meer goed in verbinding staat met zijn lijf, is het waardevol om inzicht te krijgen in het vermogen om te herstellen. Zo ontstaat een persoonlijke baseline waarmee je data-gedreven aan de slag kunt gaan. Op die manier weet je niet alleen hoe je herstelt, maar ook of een gerichte ademhalingsoefening daadwerkelijk het gewenste effect heeft. Je leert je brein en lichaam opnieuw herkennen, en ervaart hoe echte ontspanning voelt. Het moet geen afhankelijkheid worden, maar een hulpmiddel om weer grip te krijgen, een instrument om het lichaam te laten onthouden hoe herstel werkt.
De conclusie: echte rust is geen toeval
De Default Mode van het brein speelt een cruciale rol in herstel, maar is niet het hele verhaal. Lichaam en brein zijn onlosmakelijk verbonden.
Wie alleen mentaal tot rust komt, herstelt niet volledig. Wie het lichaam helpt ontspannen zonder het brein tot rust te brengen, evenmin.
Herstel vraagt om samenhang — en om inzicht in wat er fysiologisch écht gebeurt.
Over BioCheck
Bij BioCheck brengen we al tien jaar de samenwerking tussen brein en lichaam in kaart.
We objectiveren stress, vermoeidheid en het vermogen om echt te kunne ontspannen door real-time fysiologische data te meten. Op basis daarvan ontwikkelen we datagedreven programma’s waarmee mensen leren hun autonome zenuwstelsel te beïnvloeden, hun energie te beheren, gericht te trainen en duurzaam te herstellen van vermoeidheidsklachten of burn-out.
Regie over energie begint met inzicht.
Bronnen:
Podcast – Dai Carter & Mark Tigchelaar, Missie Mentale Kracht – “Focus, stress en de kracht van ongemak.” Dag & Nacht Media, 2024.
Raichle, M.E. (2015). The Brain’s Default Mode Network. Stanford University.
Andrews-Hanna, J.R. et al. (2014). The Default Network and Self-Generated Thought. Harvard University.
Jason, L.A. et al. (2021). Chronic Fatigue Syndrome and Post-Infectious Fatigue. Journal of Psychosomatic Research.
Epel, E.S. & Blackburn, E.H. (2022). Stress-Induced Biological Aging. Elsevier.
Ungvari, Z. et al. (2025). Cardiovascular Aging: From Molecular Mechanisms to Targeted Therapies. Springer.
